UPWhat????
Denk jij nu ook wel eens ‘de UPWhat?’ of ‘What the …. met die UPV’? Dan is deze bron voor jou!
Vindt hieronder een eerste uitwerking (still work in progress!) van onze gemeenschappelijke kennis over de relevantie van de UPV maatregelen voor het circulaire innovatie ecosysteem in Nederland voor:
wie nog niets weet over Uitgebreide Producenten Verantwoordelijkheid (UPV);
voor wie al wel wat weet maar even bijgespijkerd wil worden;
of voor wie er al helemaal inzit, maar toch nog geïnteresseerd is om meer over het perspectief op UPV vanuit de circulaire koploper te lezen!
Aanleiding voor het maken van deze pagina: Tijdens het uitnodigen van stakeholders voor sessies waarin we een potentieel UPV innovatiefonds gingen verkennen, viel het ons op hoeveel van de circulaire startups, betrokken ambtenaren, circulariteits experts etc. niet echt wisten wat we nu bedoelde met UPV of verschillende interpretaties hadden van die UPV wetgeving en misschien nog wel belangrijker: hoe vaak ook wijzelf hebben moeten antwoorden op die vragen dat we iets toch niet zeker wisten of alleen maar wisten hoe iets ongeveer in elkaar zat (bijv. doordat wij maar kennis hadden van het antwoord voor 1 specifieke productenstroom). Dit heeft geleid tot onderstaande bron en het zou ons enorm helpen als je eventuele onwaarheden, onduidelijkheden of aanvullende vragen onderaan kan toevoegen, dan blijven we dit samen aanvullen.
UPV staat dus voor Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid
(in het Engels: Extended Producer Responsibility of EPR).
UPV is in de jaren 90 ontwikkeld door Thomas Lindhqvist in Zweden om producenten verantwoordelijk te maken voor zowel de voorkant (R&D-fase), als de achterkant van hun productketen (afvalinzameling en verwerking). Het is nu een principe binnen milieubeleid dat inhoudt dat producenten verantwoordelijk blijven voor de volledige levenscyclus van hun producte die er praktisch voor zorgt dat producten moeten (mee)betalen of zorgen voor inzameling, recycling en verwerking van hun producten nadat consumenten ze hebben gebruikt en op die manier hopelijk ook worden gestimuleerd om beter na te denken over de functionaliteiten, kwaliteit, repareerbaarheid etc. van hun producten tijdens de ontwerpfase.
Waarom bestaat UPV? Wat is het idee erachter geweest?
Milieu-impact verlagen – Producenten gaan duurzamer ontwerpen.
Kosten eerlijker verdelen – Niet de burger, maar de producent betaalt voor afval opruimen van hun eigen producten (waar zij wel de winst op vangen).
Meer hergebruik en recycling stimuleren.
Circulaire economie bevorderen.
Wat houdt UPV in de praktijk in?
Producenten worden verplicht om:
Bij te dragen aan of te betalen voor het afvalbeheer van hun producten.
Te zorgen dat er voldoende inzameling en recycling plaatsvindt.
Rapportages in te dienen over hoeveel ze op de markt brengen en hoe ze hun verplichtingen nakomen.
Het is belangrijk om hier te noemen dat dit per productcategorie, maar ook per land anders ingevuld kan worden en dat er dus niet 1 uniforme invulling van het UPV gedachtegoed is, maar wel Europese regelgeving die UPV tot op zekere hoogte harmoniseert!
Voorbeelden van producten onder UPV
Verpakkingen sinds 1997
Elektronica (AEEA) sinds 2005
Batterijen sinds 2008
Textiel sinds 2023
Single Use Plastics (SUP) sinds 2023
Welke producten hebben momenteel met UPV wetgeving te maken?
UPV: Een vliegwiel én een formele plicht voor circulaire startups
De huidige wetgeving rond Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) en het achterliggende gedachtegoed vormen voor circulaire startups in Nederland zowel een kans als een verplichting. Enerzijds is het een vliegwiel dat hun duurzame businessmodellen kan versnellen, anderzijds brengt het concrete administratieve en financiële verantwoordelijkheden met zich mee.
Het kernprincipe van UPV is dat de producent van een product verantwoordelijk is voor de volledige levenscyclus ervan, dus ook voor de afvalfase. Dit dwingt bedrijven om na te denken over hergebruik, reparatie en recycling. Voor een circulaire startup is dit gedachtegoed geen vreemde eend in de bijt; het is de fundering van hun bestaan. Zij zijn immers per definitie bezig met het sluiten van kringlopen en het minimaliseren van afval.
“Wat is UPV in de praktijk geworden? Een manier om de grote producenten te beboeten / laten betalen voor hun afval (die doordat ze zo geënt is op grote producentenmacht en uitgangsprincipes weinig ruimte biedt voor de circulaire onderstroom).
Wat zou het kunnen zijn? Een manier om de circulaire transitie aan te jagen doordat het handvatten geeft over hoe we de baten en lasten over de gehele productketen kunnen verdelen (en een impuls geeft aan initiatieven die in co-creatie willen werken).”
Bron: Thijs van Noorderwind, tijdens UPV Déjeuner op 22 mei (zie ook foto hieronder)
Praktische betekenis UPV voor een circulaire startup
De UPV-wetgeving, die in Nederland geldt voor onder andere verpakkingen, textiel, elektronica, batterijen en auto's, heeft de volgende praktische implicaties voor een circulaire startup:
Financiële en organisatorische plicht: Een startup die producten in een van deze categorieën op de Nederlandse markt brengt, is wettelijk verplicht om zorg te dragen voor de inzameling en verwerking van die producten aan het einde van hun levensduur. Dit brengt kosten met zich mee voor inzameling, sortering en recycling. Vaak sluiten bedrijven zich hiervoor aan bij een collectieve producentenorganisatie (of PRO), die deze taken namens hen uitvoert tegen een afgesproken bijdrage.
Administratieve lasten: De startup moet eerst onderzoeken of zij UPV plichtig zijn en vervolgens als dat zo is, moet zij registreren hoeveel producten ze op de markt brengen en hierover rapporteren. Dit kost tijd en geld dat er vaak al niet is.
Stimulans voor circulair ontwerp: De UPV moedigt precies aan wat circulaire startups al doen: producten zo ontwerpen dat ze langer meegaan, makkelijk te repareren en te demonteren zijn, en gemaakt zijn van recyclebare of hernieuwbare materialen. De financiële bijdrage aan een collectief systeem is soms al gedifferentieerd: hoe duurzamer het product, hoe lager de bijdrage. Dit kan een concurrentievoordeel opleveren voor startups die hierin vooroplopen.
Versterking van het businessmodel: Veel circulaire businessmodellen zijn in feite een praktische invulling van het UPV-principe. Denk aan:
Product-as-a-Service (PaaS): Startups die bijvoorbeeld kleding, meubels of elektronica verhuren in plaats van verkopen, behouden zelf het eigendom. Hierdoor hebben ze een directe prikkel om producten van hoge kwaliteit te leveren die lang meegaan en goed te onderhouden zijn. De retourlogistiek en verwerking aan het einde van de levensduur zijn integraal onderdeel van hun bedrijfsvoering.
Terugname- en statiegeldsystemen: Startups die hun klanten aanmoedigen om gebruikte producten terug te brengen (eventueel tegen een vergoeding), geven direct invulling aan hun inzamelingsplicht. Dit levert hen bovendien waardevolle grondstoffen op voor nieuwe producten.
(oneigenlijke) Concurrentie / marktverstoring: Veel circulaire businessmodellen zijn in feite een praktische invulling van het UPV-principe. Denk aan:
Let op: als je bovenstaande vraagt aan Chat GPT, Gemini of een ander AI dan krijg je een heel rooskleurig lijstje over dat de UPV verplichting echt goed nieuws is voor een circulaire startup. Dat legt vooral bloot hoe hier dus over ge-communiceert wordt op het internet en hoe weinig kritisch geluid er dus te vinden is over de UPV verplichting in de door AI geraadpleegde bronnen. Bovenstaand lijstje komt nu voort uit de gesprekken met circulaire startups die wij gehad hebben over wat ze in de praktijk ervaren (bijvoorbeeld tijde de UPV Déjeuner sessie en de aanloop daarnaartoe) en blijven we graag met jullie hulp verder aanvullen omdat we geloven in het belang van een ander geluid!
Wat weten we allemaal nog niet (goed genoeg) over de UPV verplichting en hoe die in de praktijk werkt?
Hieronder een selectie van vragen van circulaire koplopers die we gehoord hebben tijdens het UPV Déjeuner van 22 mei waarvoor we antwoorden hebben proberen te vinden die we middels dit document nu aan een bredere doelgroep ontsluiten:
“Wie kan ons helpen om gebruik te maken van de UPV gelden op e-waste zodat we minder afhankelijk worden van onze inkomsten via gemeenten (of is dit eigenlijk ook al een betaling uit UPV gelden)?” Timmy van Home | Race against waste
“Wij zouden best graag beter het plastic, de blikjes etc. uit de bagger willen gaan halen en kijken of we die kunnen recyclen (of dat iemand ze komt ophalen zou ook al helpen). Zou dit een project zijn waarvoor we misschien funding van het UPV Innovatiefonds zouden kunnen krijgen?” Tom van Blauwe Bagger
“Ik heb op mijn platform (Jutplaats) allemaal verschillende producten staan die dus onder verschillende UPV’s vallen, wat heeft dat voor mij te betekenen mbt wetgeving waar ik me aan moet houden (en ook mocht ik gebruik willen maken van een UPV Innovatiefonds dat bijv. alleen maar vanuit textiel gefund zou worden)? Marije van Jutplaats
“De UPV wetgeving voelt voor mij gewoon als extra regeltje/wetgeving waar ik nu als producent ook nog eens rekening mee dien te houden die er ook nog eens nauwelijks rekening mee houdt dat ik een duurzame producent ben want ik betaal waarschijnlijk gewoon hetzelfde als iemand die zijn producten van virgin materialen maakt bijv.” Agnes van SEADS
“Zit er diversiteit in de afdracht aan het UPV? Er zou minder gevraagd moeten worden van circulaire producenten” Rob van Borstel Beer
“Wanneer valt een product eigenlijk onder UPV, als het in Europa wordt geproduceerd of als het in Europa wordt verkocht?” Max van Urban Reef
“Wie labelt het UPV geld, en wie bepaalt nu eigenlijk echt wat ermee moet gebeuren?” Marije van Jutplaats
“De Seads schoenen worden nu al geleverd in een herbruikbare verpakking die je als je ze niet meer wilt gebruiken zelf weer (kosten) kan gebruiken om je schoenen weer aan ons terug te sturen. Dit voelt voor ons als een duurzamere oplossing (waarbij wij dus echt verantwoordelijkheid nemen over het hergebruiken en mogelijk recyclen van ons eigen product) maar nu begrijp ik dat ik me toch alsnog bij een PRO moet gaan aansluiten en hiervoor ook nog eens die afdracht moet gaan betalen. Stimuleer je dan niet juist afkoopgedrag ipv verantwoordelijkheid? Agnes van SEADS
Hieronder onze (gevonden) antwoorden:
Hoe bepalen we wie de producent is (en of deze dus wel of niet UPV plicht heeft)?
Om te bepalen wie de producent van een product is en dus een UPV-plicht (Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid) heeft, geldt in Nederland één helder uitgangspunt: De producent is de partij die een nieuw product voor het eerst op de Nederlandse markt aanbiedt. Dit klinkt eenvoudig, maar in de praktijk betekent dit dat de rol van "producent" door verschillende soorten bedrijven kan worden vervuld. De wet volgt een hiërarchie om te bepalen wie die eerste partij is.
Hieronder staat de volgorde en de praktische uitleg om te bepalen of jouw bedrijf/organisatie een producent is en dus UPV plicht heeft.
De UPV Hiërarchie: Wie is nu die producent?
1. Produceert je zelf je product in Nederland en breng je dit als eerste op de Nederlandse markt? Je hebt UPV plicht mits jouw product onder een UPV wetgeving valt.
2. Ben je de eerste partij in Nederland die dit product uit het buitenland importeert om het hier te verkopen? Je hebt UPV plicht (Dit geldt ook als je 'white label' producten importeert en je eigen merknaam eraan geeft) mits jouw product onder een UPV wetgeving valt.
3. Verkoop je vanuit een buitenlands bedrijf rechtstreeks aan Nederlandse consumenten (bijv. via een webshop)? Je hebt UPV plicht mits jouw product onder een UPV wetgeving valt (dus het kan best betekenen dat dit dus wel geldt voor een deel van je assortiment maar voor een ander deel niet).
Een voorbeeld van een textielketen en wanneer wie nu UPV plicht heeft:
De producent of fabrikant in Nederland
Situatie: Je produceert zelf kleding, beddengoed, handdoeken of ander textiel in Nederland en verkoopt dit onder eigen merknaam op de Nederlandse markt.
Conclusie: Je bent producent en hebt een UPV textiel plicht.
De importeur
Situatie: Je produceert niet zelf, maar je bent de eerste Nederlandse partij die textielproducten uit het buitenland importeert om ze vervolgens in Nederland te verkopen (via een winkel, webshop of aan andere bedrijven).
Conclusie: Omdat een partij die in NL produceert ontbreekt, ben jij nu de producent en heb jij een UPV textiel plicht. De buitenlandse fabrikant heeft deze plicht in Nederland niet (mogelijk wel in het buitenland); de UPV textiel verantwoordelijkheid ligt dus bij jullie als importeur.
De buitenlandse aanbieder (afstandsverkoop)
Situatie: Je bedrijf is niet in Nederland gevestigd, maar je verkoopt textielproducten via een webshop of andere online kanalen rechtstreeks aan consumenten in Nederland.
Conclusie: Je bent producent en hebt een UPV textiel plicht in Nederland.
Wie is soms wel, soms niet, de producent?
de ontwerper van het product
de winkelier
de ketenregisseur
Bijvoorbeeld de rol van de winkelier.
Situatie: U heeft een winkel (fysiek of online) en u koopt uw producten bij een Nederlandse importeur of groothandel om ze door te verkopen aan consumenten of koopt de producten niet zelf in maar legt deze in consignatie in de winkel.
Conclusie: U bent in dit geval niet de producent. De UPV-plicht ligt bij de Nederlandse importeur/groothandel die u de producten heeft geleverd. Zij zijn immers degenen die de producten als eerste op de Nederlandse markt hebben gebracht. Het is wel verstandig om na te gaan of uw leverancier inderdaad aan de UPV-plicht voldoet.
Situatie: U heeft een winkel (fysiek of online) en u koopt uw producten bij een buitenlandse importeur of groothandel om ze door te verkopen aan Nederlandse consumenten.
Conclusie: U bent in dit geval wel de producent aangezien u de eerste bent die
De UPV verplichting
De producent is verplicht om:
Zich te registreren bij Rijkswaterstaat als producent;
Zelf een manier op te zetten zodat zij hun UPV verplichting kunnen afdekken (en die goed te laten keuren door (de Inspectie Leefomgeving en Transport - ILT);
OF zich aan te sluiten bij een collectieve organisatie of producentenorganisatie (PRO), zoals Verpact (voor verpakkingen), Stichting Open (voor batterijen) of Stichting UPV Textiel, ERP Netherlands en Collectief Circulair Textiel (voor textiel). Deze PRO neemt de collectieve verantwoordelijkheid op zich en zorgt namens alle aangesloten producenten voor een landelijk dekkend inzamel- en verwerkingssysteem.
Deze PRO een heffing per eenheid product of per kilo te betalen die deze organisatie dan weer gebruikt om (soms via gemeenten) de kosten voor inzameling, afvalverwerking, opruimen van zwerfafval etc. te dekken.
De UPV verplichting lijkt voor alle UPV vormen vanaf het allereerste product dat je beroepsmatig (en de Nederlandse belastingdienst definieert dit als wanneer je er voor betaald krijgt/hier een bedrijfsmatige activiteit van maakt) op de Nederlandse markt brengt, of u nu één T-shirt verkoopt of honderdduizend, de wettelijke verantwoordelijkheid lijkt hetzelfde.
De redenering hierachter? Het principe van de wet is dat er geen "vrijbuiters" (free riders) mogen zijn. Als er een ondergrens zou zijn, zou een grote hoeveelheid afval – afkomstig van vele kleine producenten – niet worden meegenomen in het systeem. De wetgever wil dat voor elk product dat op de markt komt, de eindfase is gefinancierd.
Voor de verplichte producenten registratie lijkt soms wel een ondergrens of drempelwaarde te zijn (Bijv. je dient je pas te registreren als producent van verpakkingen als je meer dan 50.000 kilo per jaar op de Nederlandse markt brengt).
Wat betekent dit in de praktijk voor een kleine producent?
Hoewel de plicht er altijd is, zijn de praktische gevolgen wel evenredig aan de hoeveelheid die u produceert. Dit is een cruciaal onderscheid.
Check dus of voor jouw product categorie een ondergrens bestaat die ervoor zorgt dat je misschien nog niet hoeft te registreren;
De kosten zijn proportioneel: Je hoeft dus niet bang te zijn voor een hoge, vaste jaarbijdrage als je niet veel producten op de Nederlandse markt brengt. De financiële afdracht aan een producentenorganisatie (zoals Collectief Circulair Textiel) is gebaseerd op het gewicht (in kilogram) van de producten die u op de markt brengt. Voorbeeld: Stel dat het tarief € 0,12 per kg is. Als u in een jaar 20 kg aan kleding verkoopt, bedragen de totale UPV-kosten slechts € 2,40 voor dat jaar. Een grote keten die 200.000 kg verkoopt, betaalt in dit voorbeeld € 24.000. De kosten zijn dus zeer laag als u weinig produceert. De kritiek hierop is wel dat deze 0,12 euro niet voldoende zijn om het desbetreffende product te kunnen recyclen of in roulatie te houden, dus waarschijnlijk gaan die bedragen wel nog omhoog.
De administratieve last is er helaas wel: Dit is voor kleine ondernemers vaak de grootste drempel. U moet zich eenmalig registreren bij de overheid en een PRO en jaarlijks het gewicht van uw verkochte producten bijhouden en doorgeven aan uw PRO. En hoewel dit voor een klein volume snel gedaan kan zijn vraagt het vaak wel substantiële (duur en tijdrovend) aanpassingen aan je administratie. .
Wat zijn de eisen voor een eigen afvalverwerkingssysteem?
Als je besluit om je eigen afvalverwerking te regelen, moet je een plan indienen en laten goedkeuren door de overheid (de Inspectie Leefomgeving en Transport - ILT). Je moet kunnen aantonen dat jouw systeem aan zeer strenge eisen voldoet. De belangrijkste zijn:
Landelijke dekking: Je moet een innamesysteem hebben dat voor consumenten in heel Nederland toegankelijk is. Je mag je niet beperken tot de gebieden waar het voor jou het makkelijkst of goedkoopst is.
Voldoende inzamelpunten: Je moet bewijzen dat je genoeg inzamelpunten hebt en dat deze het hele jaar beschikbaar zijn, zodat consumenten hun afgedankte producten kosteloos en makkelijk kunnen inleveren.
Behalen van wettelijke doelen: Je moet garanderen dat je de wettelijke doelstellingen voor hergebruik en recycling voor jouw productcategorie (bijv. textiel, verpakkingen) haalt. Voor textiel betekent dit bijvoorbeeld dat in 2025 50% van het gewicht hergebruikt of gerecycled moet worden.
Sluitende administratie en rapportage: Je moet een waterdichte administratie voeren van hoeveel producten je op de markt brengt en hoeveel je inzamelt, hergebruikt en recyclet. Deze data moet je jaarlijks rapporteren aan de overheid.
Duidelijke communicatie: Je bent verplicht om consumenten helder te informeren over hoe en waar ze hun producten kunnen inleveren.
Financiële zekerheid: Je moet kunnen aantonen dat je financieel in staat bent om dit systeem duurzaam te beheren.
Waarom kiest bijna iedereen voor aansluiting bij een producentenorganisatie of PRO?
Gezien de bovenstaande eisen, is het niet verrassend dat meer dan 99% van de producenten kiest voor aansluiting bij een PRO, zoals Collectief Circulair Textiel of Verpact (voor verpakkingen). De redenen zijn simpel:
Kosten: Een PRO profiteert van enorme schaalvoordelen. De kosten voor inzameling, sortering en recycling per product zijn daardoor vele malen lager dan wanneer je het zelf zou moeten opzetten.
Complexiteit en Kennis: PRO's hebben de specialistische kennis in huis over logistiek, afvalverwerking, wetgeving en communicatie.
Administratieve last: De PRO neemt de bulk van de administratieve en rapportageverplichtingen van je over. Jij hoeft alleen je verkoopdata aan te leveren.
Risico: De PRO draagt als collectief het risico voor het behalen van de landelijke doelstellingen. Als je het zelf doet, ligt dat risico volledig bij jou en kun je boetes krijgen als je de doelen niet haalt.
De UPV-plicht: Wat betekent het voor jouw circulaire onderneming? Enkele voorbeelden die je kunnen helpen meer grip te krijgen op de realiteit.
De wet voor Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) zorgt ervoor dat de producent van een product betaalt voor de afvalfase. Maar wie is die 'producent' als je een vernieuwend, circulair businessmodel of product hebt? We hebben hier drie voorbeelden voor je uitgewerkt en ook per voorbeeld mogelijke kansen en circukaire paradoxen geïdentificeerd.
1. Voorbeeld: Het circulaire schoenenmerk SEADS
Je hebt een merk dat schoenen van je eigen ontwerp, gemaakt van ‘ocean plastics’ onder je eigen naam verkoopt op de Nederlandse markt.
Conclusie: Ja, je bent volledig UPV-plichtig zodra de UPV verplichting voor schoenen ingaat (die is in Nederland nu op het moment nog even ’on hold’ gezet).
De redenatie: Als merkeigenaar ben jij de partij die een nieuw product op de markt brengt. Zelfs als je de schoenen in een fabriek in het buitenland laat maken, ben jij de opdrachtgever en de entiteit die ze in Nederland introduceert. Volgens de wet ben je dan de 'producent', omdat jij de schoenen als eerste hier verkoopt, of dat nu via je eigen webshop is of via andere winkels.
Praktische gevolgen: Je moet je als merk registreren bij de overheid en jaarlijks rapporteren hoeveel kilogram schoenen je op de Nederlandse markt hebt gebracht.
Je moet een UPV-bijdrage betalen over het totale gewicht van deze verkochte schoenen. Dit doe je door je aan te sluiten bij een producentenorganisatie (voor textiel en schoenen is dat Stichting UPV Textiel).
De circulaire paradox hier: Een merk als SEADS profileert zich met duurzaamheid en gerecyclede materialen. Toch krijgen zij dezelfde wettelijke plicht en kosten als ieder ander merk. De wet maakt hierin geen uitzondering; de eindfase van elk product moet gefinancierd worden. De kans hier is dat jouw duurzame ontwerpkeuzes (bijv. gebruik van gerecyclede materialen, ontwerp voor langere levensduur) je in de toekomst in aanmerking laten komen voor een lager, gunstiger tarief maar het kan ook dat je door de UPV verplichting gedwongen wordt tot een minder duurzame hergebruik of recycling optie zodat het behapbaar blijft en via een PRO kan lopen dan wanneer je deze verplichting zelf zou hebben ingevuld.
Kan schoenenmerk SEADS omdat ze ook gebruik maken van ocean plastics (plastic en visnetten uit de oceaan in oa Zuid-Oost Azië maar misschien ook in Nederland) een claim doen op de UPV gelden die door deze producten betaald zijn?
Het korte antwoord hierop is nee, en we leggen later uit waarom, maar lichten hier eerst nog de 2 andere case studies toe.
2. Voorbeeld: de circulaire platformen / service providers zoals Jutplaats en Remake Society
Op Jutplaats geven bedrijven producten en materialen uit de cultuur/interieursector een tweede kans. Alleen als zakelijke gebruiker ben je van harte welkom om onze unieke artikelen te bekijken én te jutten. Jutplaats zorgt voor een match tussen vraag en aanbod en verkoopt dus alleen producten die al een keer door een partij in Nederland verkocht zijn (immers zijn ze zo in de musea, winkels, cafés terechtgekomen waar Jutplaats de materialen weer komt fotograferen om ze een nieuw leven te kunnen gaan geven).
Conclusie: Jutplaats is dus niet UPV-plichtig zolang ze iig geen nieuwe producten gaan maken met deze materialen en deze vervolgens zelf op de NL’se markt gaan brengen.
Remake Society noemt zichzelf een one-stop-shop voor bedrijven die textiel overschot willen omzetten in circulaire en sociale impact. Zij bieden dus een service aan producenten van deze textielproducten om hun producten en nemen in principe dus geen producent verplichting op zich.
Conclusie: Remake Society is dus niet UPV-plichtig zolang ze net als Jutplaats geen nieuwe producten gaan maken met deze materialen en deze vervolgens zelf op de NL’se markt gaan brengen.
De circulaire paradox: Het is voor Jutplaats en Remake society dus eigenlijk best een drempel om ook eigen producten te gaan ontwikkelen en op de markt te zetten (want dan moeten ze wel aan de UPV verplichting voldoen) terwijl je eigenlijk ook zou kunnen zeggen dat ze wanneer ze dat wel zouden doen nog meer circulaire impact zouden kunnen maken.
3. Voorbeeld: de circulaire keten coöperatie (van o.a. een CISE)
Wat is een ketencoöperatie? Je werkt met verschillende partijen (bijv. een boer, een wever, een ontwerper) samen in een coöperatie om gezamenlijk een product op de markt te brengen en deelt binnen de coöperatie de baten en de kosten anders dan wanneer je elkaars klant en leverancier zou zijn. Deze constructie wordt nu gebruikt om de kosten van circulariteit die soms onredelijk bij 1 partij in de keten terechtkomen bijvoorbeeld eerlijker te verdelen.
Conclusie: Ja, deze coöperatie als geheel is UPV-plichtig.
De redenatie: Hoewel er veel partijen betrokken zijn, is er één juridische entiteit die het eindproduct voor het eerst op de Nederlandse markt aanbiedt: de coöperatie zelf. De coöperatie treedt naar buiten als de verkopende partij en is daarmee de 'producent' volgens de wet.
Praktische Gevolgen:
Extern: De coöperatie als rechtspersoon moet zich registreren, de rapportages doen en de UPV-bijdrage betalen voor alle producten die jullie gezamenlijk verkopen. Het voordeel hiervan zou ook kunnen zijn dat deze kosten gemakkelijker over de gehele keten gedeeld kunnen worden.
Intern: Jullie moeten dan dus wel echt binnen de coöperatie afspraken maken over hoe je deze kosten verdeeld. Verreken je het in de prijs of draagt elk lid bij naar rato van zijn inbreng? Dit moet je in de interne afspraken vastleggen.
De kans: Een coöperatief model is vaak gebaseerd op transparantie en een duurzame missie. Dit sluit perfect aan bij het UPV-gedachtegoed. Jullie hebben waarschijnlijk al veel data over materialen en productie, waardoor je makkelijker kunt voldoen aan de administratie. Bovendien kan jullie duurzame werkwijze misschien ook wel worden beloond met een gunstiger tarief en kun je de activiteiten die het nemen van producentenverantwoordelijkheid vragen gemakkelijk beleggen bij dezelfde partij/persoon die ook al de coöperatie admin en management doet en misschien kunnen jullie in de toekomst als coöperatie wel jullie eigen PRO worden of zelf jullie eigen afvalverwerkings oplossing laten goedkeuren (waardoor je je niet hoeft aan te sluiten bij een PRO).
Nadeel: Het wordt wel organisatie op organisatie op organisatie met de individuele bedrijven, ketencoöperatie en daarboven alsnog een PRO met allemaal eigen teams, afstemming, administratie, een belastingadministratie etc. . Dit kost allemaal weer geld, en zorgt er ook voor dat de snelheid er misschien wel uitgaat voordat de betreffende oplossing dan dus ook daadwerkelijk beschikbaar komt voor de markt.
Waar hebben we het over als we het hebben over UPV gelden?
Geld dat nu door producenten vrijwillig uitgegeven wordt aan het nemen van deze verantwoordelijkheid;
De bijdrage (vaak per kg) die een producent doet aan een PRO;
De boetes die producenten en PRO’s moeten betalen wanneer zie niet aan de wettelijke doelstellingen voldoen:
En dan zijn er nog product specifieke geldstromen zoals bijv. het statiegeld wanneer het verpakkingen betreft (waarvan bijv. doordat mensen statiegeld wel betalen maar niet altijd terugkrijgen heel veel opstapelt bij statiegeld NL) of de inkomsten die een gemeente ontvangt voor het textiel dat ze in hun regio verzamelen.
Kunnen circulaire koplopers/innovators gebruik maken van de UPV gelden die betaald zijn door de producten waarvan zij de producten weten te hergebruiken, verminderen etc?
Nee, momenteel niet. De reden hiervoor is complex, maar wordt vaak zo benoemd: de UPV-systemen zijn gescheiden "potjes" met een specifiek doel, geen algemene subsidiepot voor circulariteit of duurzaamheid. Hieronder de uitleg hiervoor in 3 punten waarbij we de circulaire koploper SEADS nu als voorbeeldcasus hebben genomen.
1. Gescheiden systemen met een Eigen Doel
De UPV-wetgeving in Nederland is opgedeeld in strikt gescheiden afvalstromen. Voor SEADS zijn er 3 afvalstromen relevant:
UPV Verpakkingen: Een plastic flesje valt hieronder. Producenten van verpakkingen betalen een bijdrage aan het Afvalfonds Verpakkingen. Dat geld wordt gebruikt om de inzameling (via PBD-afval), sortering en recycling van verpakkingen in Nederland te bekostigen.
UPV Visserijtuig: Een visnet valt hieronder. Producenten of importeurs van visnetten betalen een bijdrage om de inzameling en verwerking van afgedankte visnetten te financieren.
UPV Textiel: De schoen die SEADS maakt, valt hieronder. SEADS betaalt zelf een bijdrage om de inzameling en verwerking van hun schoenen aan het einde van de levensduur te financieren.
Het geld uit het "potje" van de verpakkingen of het visserijtuig kan niet worden aangesproken door een partij uit een van de andere ketens, in dit geval de textielketen. De systemen zijn financieel en juridisch volledig gescheiden.
2. De Rol van de circulaire koplopers/innovators in het Systeem
Vanuit het perspectief van de UPV-systemen voor plastic en visnetten is SEADS bijv. geen afvalbeheerder, maar een afnemer van een grondstof.
Het UPV-geld wordt betaald aan de partijen die het afval inzamelen, sorteren en verwerken tot een bruikbare grondstof (recyclaat). SEADS koopt dit recyclaat vervolgens op (of ontvangt het via een partner) om er een volledig nieuw product van te maken. Ze bevinden zich aan de vraagkant van de recyclingketen, niet aan de aanbod- of verwerkingskant van de afvalketen.
3. De Geografische Beperking
De Nederlandse UPV-gelden zijn bedoeld voor de aanpak van de afvalberg in en voor Nederland. Omdat SEADS ook plastic uit bijvoorbeeld Zuid-Oost Azië gebruikt, zou een claim op Nederlands UPV-geld al helemaal niet mogelijk zijn voor dat materiaal.
MAAR… Zijn er dan geen andere mogelijkheden?
Hoewel een directe claim dus niet lijkt te kunnen (of iig heel ingewikkeld lijkt te zijn), zijn er ook nog 3 andere indirecte routes die een circulair en innovatief bedrijf als SEADS zou kunnen verkennen:
De (UPV) Innovatiefondsen: Organisaties als het Verpact en het UPV Textiel geven aan nu al speciale innovatiefondsen of pilotvergoedingen beschikbaar te hebben. Deze zijn bedoeld om te experimenteren, maar vaak worden hieronder specifiek alleen projecten bedoeld om recycling te verbeteren of de vraag naar gerecycled materiaal (recyclaat) te verhogen. Dit is dus geen 'claim', maar een competitieve aanvraag voor een projectsubsidie die vaak dus ook nog aan hele specifieke voorwaarden moet voldoen.
SEADS zou, bij het juiste innovatiefonds, met hun innovatieve toepassing van oceaanplastic, in theorie dus bijvoorbeeld een projectvoorstel kunnen indienen om subsidie te krijgen voor de ontwikkeling van hun proces of product, mit ze aan de voorwaarden van die vergoedingen voldoen.
Wat zijn die voorwaarden dan? Bijv. voor de transitievergoeding (per kilo) van het UPV Textiel betekent dat dat je een erkende dienstverlener moet zijn (gemeten middels VHT aansluiting (die voor een startup onhaalbaar is).
Waar dan te beginnen? In een vervolgonderzoek zouden we deze mogelijkheden graag verder in kaart brengen en makkelijker ontsluitbaar willen maken voor startups omdat we nu letterlijk nergens heel duidelijk hebben weten te vinden hoe je zo’n aanvraag dan kan doen.
We hebben deze vraag nu neergelegd bij enkele startups uit ons netwerk die wel en niet succesvol al gebruik maken van UPV gelden (namelijk Droppie, Race against Waste en Remake Society) en hopen d.m.v. het uitwerken van meer casestudies deze tekst later aan te kunnen vullen.
Noorderwind verkent momenteel dus ook het (mede) oprichten van een eigen UPV innovatiefonds die dit soort claims of investeringen dus toegankelijker en frequenter zou moeten gaan maken (met een boost aan de circulaire transitie als resultaat). Wil je daar meer over weten en over meedenken, check de status HIER.
Partnerships: Ze kunnen bijvoorbeeld een directe samenwerking met partijen die oceaanplastic inzamelen en verwerken (en die mogelijk dus wel van deze UPV gelden gebruik kunnen maken) verkennen. Binnen zo'n partnerschap kunnen afspraken worden gemaakt over de financiering, waarbinnen dus niet alleen de UPV gelden, maar ook mogelijk subsidies van overheden of non-profitorganisaties voor het opruimen van de oceaan een rol spelen.
Circulaire subsidies van de overheid: Los van de UPV-systemen zijn er diverse landelijke en Europese subsidies beschikbaar voor oplossingen binnen de circulaire economie en innovatie. Een bedrijf dat afval omzet in een hoogwaardig nieuw product is een schoolvoorbeeld van een bedrijf dat voor dit soort algemene subsidies in aanmerking kan komen. Kanttekening is wel dat dit een eenmalige impuls voor je bedrijf is en dus geen oplossing om je businessmodel langdurig aan te vullen en dus echt ingezet moet worden voor het dekken van R7D kosten etc.
Noorderwind brengt dit soort subsidies constant in kaart voor onze leden op ons online platform en als je hier meer over wilt weten, raden we je aan een keertje een kennismaking met een van onze innovatiegidsen aan te vragen.
Wat is nu het probleem met de UPV?
UPV is in de jaren 90 ontwikkeld door Thomas Lindhqvist in Zweden om producenten verantwoordelijk te maken voor zowel de voorkant (R&D-fase), als de achterkant van hun productketen (afvalinzameling en verwerking). De gedachte was als volgt: als producenten verantwoordelijk worden gemaakt voor de hele levenscyclus van hun producten, dan stimuleert ze dat om te verduurzamen. Echter, in de praktijk stuurt UPV in zijn huidige vorm nauwelijks richting echte verduurzaming aan de voorkant van de keten en komt het zijn beloftes om de circulaire transitie aan te jagen nauwelijks na.
Dat kan anders, zoals te lezen valt in deze Position Paper van Fair Resource Foundation dat erop aanstuurt dat UPV kan ingezet worden voor preventie, hergebruik, reparatie, educatie én om circulaire innovaties te financieren. Om dat op grote schaal mogelijk te maken, moet de UPV (in NL/EU) anders georganiseerd worden. We realiseren ons dat dat tijd gaat kosten en ook dat is een probleem: want de circulaire startup die zo’n belangrijke aanjager van die circulaire transitie is, heeft namelijk nu ondersteuning nodig dus willen we verkennen wat er voor nodig is om nu een UPV innovatiefonds te lanceren. Check daarvoor dus onze uitwerking van hoe een UPV Innovatiefonds zou kunnen werken HIER.
Wat betekent de UPV voor gemeenten?
Gemeenten krijgen vergoedingen van UPV-systemen voor taken zoals:
Inzameling van verpakkingsafval (PMD, glas, karton).
Opruimen van zwerfafval van SUP-producten.
Soms ook voor verwerking van ingezameld textiel.
Dit verlicht de kosten voor gemeentelijke afvalinzameling.
‘UPV gelden worden bij ons zover ik weet op dit moment niet gebruikt voor afvalpreventie maar alleen voor afval verzamelen en verwerken. De vraag is niet alleen of dat eerlijk is, maar ook wiens verantwoordelijkheid het is om te verkennen of dit anders kan?
Bron: Jorrick Wubb van de Gemeentee Delft tijdens UPV Déjeuner op 22 mei
Hoe ziet de UPV-wetgeving er vanuit het perspectief van de gemeente uit? Met welke UPV’s krijgen zij te maken en via welke routes komen de gelden bij de gemeente terecht? Hieronder enkele voorbeelden:
“Vanaf 1 januari 2023 zijn producenten verplicht bij te dragen aan de kosten voor het opruimen van SUP-producten, zoals drinkbekers, lichte plastic tassen, vochtige doekjes, tabaksproducten met filter en ballonnen. De vergoeding voor gemeenten wordt berekend op basis van het aantal inwoners. Voor gemeenten met meer dan 300.000 inwoners, zoals Rotterdam, bedraagt de vergoeding €10,79 per inwoner. Met een inwoneraantal van ongeveer 660.000 zou Rotterdam in aanmerking komen voor een vergoeding van circa €7,1 miljoen voor het jaar 2023. Echter, de uitkering van deze vergoeding is uitgesteld. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft aangegeven dat de uitbetaling, oorspronkelijk gepland voor vóór 1 november 2024, niet eerder dan in 2025 zal plaatsvinden. De exacte datum en hoogte van de uiteindelijke vergoeding zijn nog niet vastgesteld.” (Bron: NVRD)
“De uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) zorgt ervoor dat bedrijven die producten maken ook verantwoordelijk zijn voor het inzamelen en hergebruiken van het afval van die producten. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) houdt toezicht op de naleving van deze UPV-regels. Er zijn UPV’s met wettelijke voorschriften voor Autobanden, Auto’s, Draagbare batterijen, Elektrische en elektronische apparatuur, Textiel, Verpakkingen en Vistuig. Ook zijn er vrijwillige UPV’s voor Papier en karton, Vlakglas, en Consumentenmatrassen. De UPV richt zich niet alleen op het opruimen en het gebruik van het afval als grondstof. Het gaat steeds meer over het maken van producten die langer meegaan, eenvoudiger gerepareerd kunnen worden of waarvan het afval makkelijker weer is te gebruiken als grondstof voor hetzelfde product.” (Bron: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat)
“Gemeenten kunnen op verschillende manieren verdienen aan de tweedehands textielinzameling in hun regio. Denk dan aan contracten met inzamelbedrijven waarin een vergoeding per kilo wordt meegenomen of een indirecte besparing omdat er minder textiel bij het restafval zit of aan subsidies. We zien die inkomsten echter afnemen omdat de kwaliteit van het textiel zo achteruitgaat.” (Bron: VNG)
De UPV’s zouden op papier goed nieuws kunnen betekenen voor gemeenten. Eindelijk kunnen ze een deel van de zwerfafval rekening bij het bedrijfsleven neerleggen (en gaat de vervuiler nu ook daadwerkelijk betalen) en ontvangen zij een vergoeding die gebaseerd is op de hoeveelheid afval die er daadwerkelijk in hun gemeente terechtkomt. De eerste data toont ook aan dat Gemeenten meer geld krijgen dan voorheen per inwoner, dus dat is goed nieuws! Check bijv. deze bron: https://zerowastenederland.nl/nieuws-en-opinie/gemeenten-krijgen-veel-extra-middelen-voor-afval-en-preventie/
Een ander voordeel van het nieuwe systeem voor gemeenten in het geval van de zwerfvuil vergoeding zou kunnen zijn dat ze niet meer zo gedetailleerd hoeven te verantwoorden waar ze deze (zwerfafval)vergoeding aan besteden en dit biedt ruimte voor wat meer experiment (Bron VNG) al werd dit laatste de 22e mei erg betwist door de aanwezigen van de ontbijtsessie.
Maar, we hebben ook gezien dat de UPV wetgeving voor de gemeenten nogal wat (negatieve) veranderingen met zich heeft meegebracht. Zo zijn de geschatte inkomsten weliswaar hoger, maar niet gegarandeerd en pas achteraf betaald en voor nu zelfs in sommige gevallen gepauzeerd (wat nu bijdraagt aan wat toch al als ‘ravijnjaren’ wordt omschreven) en worden er nieuwe eisen gesteld aan bijvoorbeeld hoe het afval gescheiden ingezameld moet worden waar niet iedere gemeente aan kan of wil voldoen. Ook moeten ambtenaren over die betaling nu ineens met commerciële partijen/verschillende stichtingen gaan schakelen (i.p.v. met 1 centrale overheid zoals eerst). En betreft het hier vaak ambtenaren bij de afdeling die verantwoordelijkheid zijn voor het (zwerf)afval die weinig redenen hebben om dit geld breder dan de eigen afdeling/stukje in de keten in te zetten en ook niet echt staan te springen om dit geld in in spannendere constructies (zoals een innovatiefonds voor startups) uit te gaan geven).
Elisa Pals, van Zero Waste Festival (een festival dat door gemeenten momenteel vaak betaald wordt uit de UPV gelden / gelden die zie van Verpakt ontvangen) noemde in een gesprek met ons ook: ‘Er is nog heel veel te winnen in het meenemen van de NL’se gemeenten hoe zij deze gelden goed kunnen oormerken (zodat ze niet op de stapel algemene middelen belanden maar juist geïnvesteerd worden in circulariteit) en goed kunnen besteden (wat zijn nu interventies die je in je eigen stad kan steunen die echt iets opleveren en hoe steun je hen dan het beste?)’
Hierdoor zien we nog erg weinig van deze gelden door gemeenten echt anders ingezet worden dan in eigen afval-inzameling en verwerking en dus simpelweg gebruikt worden voor het dichten van een ander begrotingstekort. Ons voorstel zou echter zijn om in co-creatie meer te gaan verkennen hoe deze gelden meer terecht gaan komen in echt circulaire transitie van de stad en elkaar daarbij vaker als medestanders en minder als tegenstanders, opdrachtgever-opdrachtnemer, diegene met het budget (en diegene zonder te zien. Want uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: die circulaire transitie een boost geven in onze eigen steden.
Daarnaast betekent een beter geïnformeerde gemeenteambtenaar dat zij beter het gesprek aankunnen met de betreffende producenten, circulaire startups en PRO’s/UPV stichtingen over hoe we ervoor gaan zorgen dat in hun stad, hun aandachtsgebied, hun bereik de ‘echte’ vervuiler betaald voor zowel het opruimen van zijn eigen rommel als de transitie van hun eigen eco-systeem (of ze daar zelf nu deel van uitmaken in de toekomst of niet).
Aanvullingen?
Wat zijn jullie favoriete bronnen of vragen mbt UPV? Verzamel ze hieronder zodat we één plek hebben waar we onze kennis bundelen en weten welke vragen jullie graag nog meer beantwoord zouden willen hebben
Bronnen:
Radar-onderzoek: Grote modeketens falen in hun kledinginzamelingsprogramma’s
EPR for textiles in France (Een reeds draaiend textiel innovatiefonds in Frankrijk)
Open Brief - Meer aandacht voor lokale, biobased materialen (in de UPV)
Rabobank heeft de opkomst van UPV wetgeving/regels (voor hun klanten ook onderzocht en benoemd in verschillende rapporten
UPV in circulaire bouw (hier zouden we graag nog meer induiken gezien de grote hoeveelheid bouw startups die Noorderwind ondersteunt maar is tijdens de 22e nog niet ter tafel gekomen)
En de 22e werd ook verwezen naar SDG 12.5. (waarin de verplichting op data van hergebruik bijhouden staat vastgelegd) en het Draghi rapport.
Data over UPV gelden gemeente: https://zerowastenederland.nl/nieuws-en-opinie/gemeenten-krijgen-veel-extra-middelen-voor-afval-en-preventie/
What’s next?
Met jullie reacties op deze tekst en onze innovatiefonds plannen gaan wij nu op zoek naar funding om de kansen die de UPV biedt voor circulaire koplopers in de toekomst beter te kunnen ontsluiten. Hoe, we denken nu dat er kansen liggen in het oprichten van een UPV innovatiefonds, maar zien ook kansen ook middels meer kennisopdeling mbt UPV, lobby die inzet op UPV maatregelen op de juiste manier door te blijven ontwikkelen en programma’s om co-creatie tussen de verschillende ketenpartners te blijven aanzwengelen en faciliteren.. Waar vindt je ons dan de komende tijd?
We hopen tijdens Upstream 2026 weer een sessie over de kansen rondom een UPV innovatiefonds te organiseren waarin we besluiten of we hiermee doorgaan of onze ‘efforts’ gaan stoppen.
Tot die tijd werken we achter de schermen aan de samenwerkingen en benodigde ‘funding’ om daadwerkelijk een volgens stap te kunnen zetten. Wij denken nu dat dat een claim moet zijn op de UPV gelden die we kunnen onderbouwen doordat we kunnen laten zien hoe dit fonds ervoor gaat zorgen dat we daadwerkelijk meer verantwoordelijkheid voor onze productie gaan nemen. Als je daar andere ideeën over hebt, kansen kent voor die ‘funding’ hiervan of een samenwerking voor je ziet: horen we graag van je!
Neem contact op met Boukje (boukje@noorderwind.co)