UPV-Innovatiefonds: Brug naar Circulaire Samenwerking tussen Startups, Gemeenten en Producenten

Rondom Upstream 2025 zijn we gestart met verkennen van het idee van een nieuw Nederlands UPV Innovatiefonds. Deze verkenning bestond uit deskresearch, veel gesprekken met (ervarings)deskundigen en een eerste brainstormsessie van 2 uur met verschillende stakeholders uit de praktijk, waarin afgevaardigden van gemeenten, startups en UPV experts bij elkaar zijn gekomen tijdens wat we het eerste UPV Déjeuner hebben genoemd (bij Microlab Rotterdam).

In deze verkenning hebben we het over de mogelijkheden, voorwaarden en praktische eerste stappen voor de oprichting van een nieuw UPV Innovatiefonds dat met name circulaire initiatieven op de hogere treden van de R-ladder zou moeten gaan ondersteunen. De uitwerkingen van deze verkenning vindt u hieronder en deze bron zal de komende maanden verder aangevuld worden zodra we meer informatie weten te verzamelen.

Naast deze uitwerking van wat een UPV innovatiefonds (gericht op circulaire initiateven) zou kunnen zijn, hebben we ook een deel van onze inzichten gebruikt voor het maken van een achtergronddocument gericht op het informeren van die circulaire initiatieven, die uitlegt wat de UPV nu eigenlijk inhoudt en wat de UPV principes en wetgeving nu eigenlijk voor hen in de praktijk betekenen en voor kansen en obstakels bieden. Deze vindt u HIER

Waarom nu?

Wij zien twee actuele ontwikkelingen die we via een nieuw UPV Innovatiefonds met elkaar willen verbinden:

Ontwikkeling 1: Er wordt sinds de jaren 90 UPV-geld ingezameld onder producenten maar de circulaire transitie heeft hier nog te weinig baat bij. De UPV wetgeving is ‘by design’ bedacht voor het stimuleren van circulaire innovatie in de gehele product(ie)keten, maar de boetes zijn niet hoog genoeg om producten te dwingen tot rigoureuze maatregelen en het vrijgekomen geld wordt daar nu nog vaak ook nog niet voor aangewend. Sterker nog, het ingezamelde geld wordt nu voornamelijk uitgegeven aan projecten die misschien zelfs kunnen worden gezien als circulaire maatregelen die het lineaire systeem (iig deels) in stand houden doordat ze gebruikt worden voor het opruimen van afval (en dus ook het opruimen van de symptomen van falen van het systeem), in plaats van het verminderen of preventie van afval. Een gedeelte van het UPV-geld blijft momenteel zelfs achter in de pot, wordt gebruikt voor andere (niet circulaire) overheidsuitgaves en wordt dus helemaal niet ingezet voor circulaire initiatieven. Dat dit anders moet, daar zijn de meesten het wel over eens en wat er met dit geld moet gebeuren of hoe we de UPV wetgeving kunnen verbeteren, is dan ook iets iets wat NU besproken wordt (en waar we dus mogelijk als circulair startup / maatschappelijke changemakers ecosysteem nog input op kunnen geven) .

“Tot en met 2023 hield UPV stichting Verpact (verantwoordelijk in NL voor de UPV rondom verpakkingen) alleen al 374 miljoen euro over aan niet ingeleverde statiegeld blikjes en flesjes” 

Bron: Rob van Fair Resource Foundation op Linkedin


Ontwikkeling 2: Circulaire start-ups / maatschappelijke initiateven hebben het (financieel) zwaar. Circulaire ondernemers ontwikkelen nu hun circulaire producten, diensten en businessmodellen nog in een lineaire economie. De kanteling naar een circulaire economie is echter nog ver weg en in de tussentijd moeten deze koplopers wel hun kosten blijven dekken (want we willen wel dat ze nu al voor ons allemaal blijven leren wat er nodig is om ons te helpen die kanteling naar een circulaire economie te maken). Daarnaast is het voor veel van deze initiateven überhaupt de vraag of zij ooit de financiële investering die benodigd is om het idee van de grond af te krijgen, kunnen terugbetalen (laat staan potentieel kunnen vertienvoudigen - wat het uitgangspunt van een commercieel investeringsfonds zou zijn) en worden zij dus buitengesloten van ons huidige innovatie financieringsecosysteem dat hier wel van uitgaat.

Wat erg jammer is, want vaak bieden juist deze initiatieven nu al een oplossing op de vraag hoe de circulaire levenscyclus van onze producten er in de praktijk uit zouden kunnen zien en leren deze initiatiefnemers dus wel al die lessen die zo hard nodig zijn om de circulaire transitie vooruit te helpen (en de lessen die we oorspronkelijk dus ook met de UPV wetgeving hadden willen stimuleren). Maar deze leercycle zijn helaas steeds van korte duur want zonder financieringsperspectief komen deze initiatieven standaard niet verder dan pilotfase.

“Kan ik de UPV gebruiken om vergoed te worden voor het repareren van tandenborstels die anders in de prullenbak terechtkomen omdat de Oral-B’s van de wereld deze dienst nog niet aanbieden (en hierin hun verantwoordelijkheid dus nog niet nemen)?

Bron: Rob van Borstelbeer tijdens UPV Déjeuner op 22 mei


Waarom dan een UPV innovatiefonds oprichten?

Noorderwind helpt start-ups, overheden en bedrijven met de grote transities. Door co-creatie versnellen we circulaire initiatieven en vergroten hun kans van slagen.

De Noorderwind Coöperatie is een samenwerkingsverband van circulaire ondernemers. Zij zijn de koplopers in de circulaire transitie en verdienen daarom steun voor de geleerde lessen die zij delen en de inspiratie die ze bieden. Met een financiële injectie kunnen we hen en dus ook de circulaire transitie een grote boost geven.

Het idee van een UPV innovatiefonds is mede voortgekomen uit een gedeelde frustratie rondom UPV van de huidige leden van de Noorderwind Coöperatie. De UPV-wetgeving heeft helaas nog niet heeft gezorgd voor wat zij hadden gehoopt, namelijk: 

  • een eerlijker speelveld, doordat de vervuiler of lineaire concurrent belast wordt voor het feit dat zij niet hun gehele voetafdruk meenemen in hun businessmodel;

  • financiële steun, doordat UPV-gelden vrijkomen voor initiatieven die experimenteren met, en inzetten op, innovaties hoog op de R-ladder. Sterker nog: sommige van onze koplopers ervaren nu zelfs concurrentie van de UPV-stichtingen die met dit geld zelf pilots uitvoeren en innovaties ontwikkelen en hiermee een concurrent voor deze initiatieven zijn geworden.


Voor de Noorderwinders voelde dit dus als 1+1 = 3 als we dit (de UPV gelden en de vraag naar financierings- en verdienmodellen voor maatschappelijke initiatieven) goed aan elkaar weten te knopen.

“Als je de doelstellingen van de UPV wetgeving leest dan denk je: dat moet interessante kansen voor de startups in deze ketens opleveren! Maar in de praktijk is dit voor het grote deel van de circulaire initiatieven geen ‘game changer’ gebleken. Sterker nog: de meesten weten nauwelijks hoe de wetgeving in elkaar zit, wat deze voor hen zou kunnen betekenen en hoe ze dit eventueel zelfs in hun voordeel kunnen inzetten en de UPV wetgeving wordt dan ook door de circulaire koplopers vaak gezien als weer een extra administratieve last en kostenpost” 

Bron: Boukje van Noorderwind in aanloop naar organisatie UPV Déjeuner



Hoe ziet zo’n innovatiefonds er in de praktijk dan uit?

Er zijn verschillende vormen mogelijk voor dit nieuwe innovatiefonds. Onderstaand lijstje is een categorisering van de voorbeelden die genoemd zijn in de gesprekken die we hier de afgelopen maanden over gehad hebben:

  • een (mogelijk revolverend) investeringsfonds zoals Rotterdam's Sofiefonds,  Social Impact Fonds of Fresh Ventures;

  • een subsidie voor dekken van de onrendabele top of zelfs een overbruggingskrediet tot circulaire business cases rendabel worden zoals we uit de Corona periode kennen.

  • projectfinanciering voor innovatie projecten zoals het reeds bestaande UPV Textiel Innovatiefonds Re-Fashion in Frankrijk. Of nog specifieker: financiering voor projecten die gedaan worden in producent-startup samenwerking zoals TBI Klimaattreinfonds of investeringen/donaties aam projecten die een specifieke duurzame ROI opleveren zoals Rotterdans RIKX-platform; 

  • financiering van een circulaire keten (zoals CISE voor swapfiets heeft onderzocht) of een financiering voor de transitie van een gehele sector of ecosysteem (zoals Anieke Wierenga bepleit en bijv. Het CBC al in de praktijk brengt).

  • financiering om een innovatie of bedrijf/organisatie te helpen een bepaalde barrière te overkomen of stap te zetten zoals de doorbraaksubsidie van de Provincie Zuid-Holland, Jaron Weishuts springfonds of Oranjefonds Groeiprogramma (dat ook genoemd werd omdat zij bereidt zijn te betalen voor de uren die nodig zijn om mee te doen aan hun programma/je organisatie klaar te maken voor deze investering/stap)

  • en misschien kennen jullie nog veel meer mogelijkheden of voorbeelden? Laat het ons vooral weten (onderaan deze tekst bijvoorbeeld)!

Waar gaan we dan in investeren?

Initiatieven die hoog scoren op de R-ladder (refuse, reduce, reuse repair, refurbish, remanufacture) leveren aantoonbaar publieke waarde, maar zijn vaak niet commercieel financierbaar binnen de huidige marktlogica. Juist deze initiatieven vallen tussen wal en schip: ze komen niet in aanmerking voor traditionele investeringen en ook bestaande UPV-structuren zijn veelal ingericht op commerciële uitvoerders en meetbare economische rendementen.

Zolang sociale en maatschappelijke waarde nog niet volwaardig kan worden gewaardeerd op een balans, blijven programma’s en fondsen onvoldoende rekening houden met projecten die wel maatschappelijke impact genereren, maar geen klassiek verdienmodel hebben. Dit leidt tot een structurele onderbenutting van circulaire oplossingen die essentieel zijn voor een toekomstbestendige samenleving.

Tegelijkertijd ontbreekt een praktisch kader waarin overheid, fondsen en niet-commerciële circulaire initiatieven gelijkwaardig kunnen samenwerken, buiten de traditionele opdrachtgever-opdrachtnemer relatie.


Momenteel zijn we op zoek naar de juiste expertise, tijd/uren, en budgetten om te komen tot 1 of meerdere uitwerkingen van hoe een Nederlands UPV fonds er uit zou kunnen zien (waarbij we de uitkomsten van de ontbijtsessie van 22 juni nu als startpunt nemen). Suggesties voor wie we daarvoor moeten spreken of waar we bijvoorbeeld financiering hiervoor kunnen vinden zijn meer dan welkom!  



Het innovatiefonds op de X-curve van de circulaire transitie:

  • Fase: Het fonds bevindt zich in de opbouwfase van de X-curve, waar nieuwe circulaire initiatieven worden ondersteund.

  • Rol: Het fonds fungeert als een katalysator voor systeemverandering, door financiële steun te bieden aan startups die bijdragen aan de circulaire economie.

  • Impact: Door deze ondersteuning kunnen startups bijdragen aan de afbraak van lineaire systemen en de opbouw van circulaire alternatieven.


Welke vorm het fonds ook krijgt, het wordt wat ons betreft een fonds dat: 

  • eerlijker en rechtvaardiger is dan hoe het UPV principe nu in de praktijk functioneert;

  • circulaire startups (langdurig) financiële steun geeft, 

  • gekoppeld is aan een programma om de startups en UPV-plichtige producenten (die de UPV gelden betalen) te helpen co-creëren in een veilige omgeving;

  • met als doel systeembrede oplossingen te testen en lanceren die hoger op de R-ladder staan dan nu bijv. een DEI subsidie of de UPV projectfinanciering die wel al beschikbaar zijn kan subsidiëren; 

  • op een innovatieve manier die passend is bij de circulaire transitie en het type koplopers/ startups (en de nieuwe economie die zij proberen te realiseren) dat deze steun kan gebruiken.

Waar willen we nog meer onderzoek naar doen? In onze zoektocht naar welke vorm kan het fonds krijgen (ook sterk beïnvloed door potentiële samenwerkingspartners) zijn we iig de volgende assen al tegengekomen waarop keuzes gemaakt dienen te worden:

Het fonds opereert:

  • regionaal - nationaal;

  • met een actieve of juist inactieve rol van de (lokale) overheid;

  • productstroom specifiek of juist helemaal niet;

  • vorm varieert van revolverend investeringen in aandelen tot geld dat simpelweg weggegeven wordt aan organisaties die bepaalde lessen weten te leren (en vanalles daartussen);

  • doelstellingen van deze concepten variëren van breed (zoals bijvoorbeeld aanjagen van de circulaire economie in een bepaalde stad) tot juist heel specifiek zoals het herbestemmen (of voorkomen) van kg producten/afval;



Welke problemen zou het fonds op gaan kunnen lossen?

Problemen die genoemd zijn in de sessie van de 22e die dus mogelijk opgelost zouden kunnen worden door nieuwe vormen van innovatiefondsen in te zetten:

  • UPV’s zijn nu vaak nog niet toekomstbestendig (en misschien zelfs transitie vertragend/tegenhoudend) omdat ze uitgaan van een dominante rol van 1 producent en we in de circulaire transities steeds meer naar ketensamenwerkingen, coöperatieve organisatievormen etc. gaan die worstelen met hoe ze dan die ‘producten’ verantwoordelijkheid moeten nemen volgens de huidige UPV wetgeving (terwijl ze juist voor deze nieuwe organisatievormen kiezen omdat ze die verantwoordelijkheid juist wel willen nemen en delen).

  • Regie en lange termijn visie ontbreekt of ligt teveel in de handen van de producenten zelf;

  • Wetgeving is zo complex geworden dat je als individuele ondernemer (startups, initiatiefnemer, maar ook MKB echt niet weet wat dit nu allemaal voor je betekent en hoe je hier je voordeel uit kan halen. 

Let op: Daarnaast hebben we ook veel andere kritiek op de UPV plicht en invulling gehoord! Zoals de match positie van de UPV stichtingen of PRO’s (en dat zij bijv. niet aan dezelfde regels gebonden zijn voor het inkopen van projecten/besteden van hun geld zoals een overheid dat wel was geweest). Dat de heffingen die nu opgelegd worden de daadwerkelijke kosten helemaal niet dekken. Dat de UPV gelden nu vaak doorberekend worden aan de consument die hier vervolgens niet altijd wat van terugziet. Op de praktijk dat een duurzame producent vervolgens net zo veel UPV heffing op zijn product moet afdragen als een niet duurzame concurrent en dat er weinig ruimte is voor biobased of sociale oplossingen om de ketens te verduurzamen en er nu voornamelijk naar technische oplossingen gekeken wordt. Maar dit zien wij nu niet als belangrijkste uitgangspunten van de ontwerpuitdaging die we onszelf met dit innovatiefonds gesteld hebben (al spelen ze natuurlijk wel een rol en zou het feit dat de UPV wetgeving vanwege deze kritiekpunten misschien op korte termijn toch gewijzigd gaat worden ook een aanleiding kunnen zijn om een UPV Innovatiefonds ook mee te nemen in die plannen).

“Hoewel UPV een belangrijke tool is om verantwoordelijkheid te verleggen naar de producent, kunnen we helaas niet  alle problemen van die lineaire economie oplossen met de UPV wetgeving. We hebben aanvullend beleid nodig om de transitie naar een circulaire economie verder aan te jagen. Denk hierbij aan progressieve belastingen en product verboden." 

Bron: Janine van Fair Resource Foundation. tijdens UPV Déjeuner van 22 mei

“Als er diversiteit in de afdracht kan komen dan kun je producten die vaker gerepareerd moeten worden zwaarder belasten met een naheffing. Dat kun je dan weer betalen aan de reparatie organisaties." 

Bron: Jorrick Wubs van de Gemeente Delft

Wie is er allemaal bezig met het UPV principe te herzien / verbeteren? 

Hieronder een klein lijstje van waar wij het zijn tegengekomen tijdens de voorbereiding van het UPV Déjeuner en het schrijven van dit document (maar help ons vooral deze aan te vullen / deze mensen te laten weten dat wij hier mee bezig zijn):

  • ‘Pas tariefdifferentiatie toe in de UPV’s op basis van circulariteit.’ Staat op de agenda van het nieuwe NVCE bij de bespreking van mogelijke speerpunten van het programma op 20 juni, onder leiding van Klaske Kruk.

  • Cecile van Oppen en collega’s zijn in de UPV rondom plastic aan het duiken: Circulaire plastics economie - Copper8

  • Rob Buurman van de Fair Resource Foundation kijkt mee met politici in Europa en Nederland, check zijn Linkedin feed.

  • MVO Nederland heeft het sector netwerk textiel

  • Maar ook op gemeentelijk niveau gebeurt er al veel, denk aan het werk van bijv. Virpi Heybroek bij de gemeente Rotterdam en ook de naam van Wieke van der Zouwen bij VNG/KplusV is genoemd. 


UPV en de regio & gemeenten / Provincies?

Waarom zien wij de gemeente (en andere regionale overheden zoals de Provincie) als mogelijke belangrijke stakeholder in het linken van deze 2 ontwikkelingen en het oprichten van het innovatiefonds? Deze is eigenlijk ook tweeledig, namelijk dat gemeentelijke ambtenaren en startups medestanders zijn in de circulaire transitie in de steden waarin ze actief zijn en beiden tegen belemmeringen van het UPV systeem en het ontbreken van funding voor lokale experimenten aanlopen. Die belemmeringen en kansen zijn echter wel anders en om elkaar echt als medestander te gaan zien en samen bijv. een UPV innovatiefonds op te richten zullen we wel meer moeten leren over die belangen.

Hieronder enkele quotes van gemeenten over het UPV die we tot nu toe hebben verzameld die de insteek van de gemeente ietwat verduidelijken:


Geld dat oorspronkelijk via gemeenten of andere overheden liep bedoeld voor opruimen van afval of stimulatie van circulaire transitie loopt nu via deze PRO’s die niet aan dezelfde eisen om de markt niet te verstoren hoeven te voldoen als dat een gemeente wel geboden is en tja, dan krijg je toch (ondanks misschien wel de beste bedoelingen) marktverstoring die we als NL’se overheid misschien echt niet zouden moeten willen of (indirect) moeten steunen‘

Bron: betrokkene bij een gemeente - tijdens voorbespreking UPV Déjeuner


We moeten elkaar veel meer als partners in dit vraagstuk gaan zien dat samen ervoor moet gaan zorgen dat de circulaire transitie in de stad meer handen en voeten krijgt en dat er dus mogelijk ook meer UPV gelden naar Rotterdam gaan vloeien dan dat de circulaire koplopers in de stad de gemeente in dit UPV vraagstuk zien als een mogelijke financierder voor hun activiteiten (met UPV gelden)’ 

Bron: Thom Oudshoorn Gemeente Rotterdam tijdens UPV Déjeuner op 22 mei


‘We hebben even wat rondvraag gedaan en bij ons wordt UPV vooral gebruikt om PMD afval op te halen. We kunnen dat geld dus niet inzetten voor circulaire initiatieven ter preventie, want dan krijgen we een gat in de begroting voor afvalverzameling. En ik begrijp, dat gat zou niet moeten ontstaan omdat er dan dus minder afval is doordat circulaire initiatieven voor minder afval zorgen, maar wie gaat dat nou echt kunnen garanderen?’

Bron: Jorrick Wubs van de Gemeente Delft


“Met de UPV wetgeving hebben we de markt (die juist ook verantwoordelijk is voor het probleem) nu ook ‘in charge’ gemaakt van de oplossing. Zij hebben het geld voor die oplossing zelf in beheer en wij als gemeente moeten bij hen gaan vragen of ze daarvoor ons kunnen betalen zodat wij de rotzooi kunnen opruimen. Dit voelt toch echt als een oplossing op z’n kop en een naïeve en misplaatste hoop in ‘de marktpartijen’ als oplossing terwijl marktwerking ons juist aan al dit afval geholpen heeft.”

Bron: betrokkene bij een gemeente - tijdens nabespreking UPV Déjeuner


Het is hier belangrijk om te noemen dat verschillende medewerkers van Gemeenten die met ons hebben meegedacht, aangegeven liever anoniem te willen blijven in deze uitwerking. We hebben daar natuurlijk respect voor, maar we wilden hier wel even noemen dat dat wel een systeemprobleem blootlegt want als de betrokkenen niet naar elkaar, de PRO’s of de nationale overheid durven of kunnen aangeven waarom de UPV wetgeving niet werkt, betekent dat dus ook dat er een feedback (en misschien ook accountability) loop in het systeem ontbreekt die misschien wel hard nodig is.  

What’s next?

Met jullie reacties op dit voorstel (en het nieuw ontwikkelde kennisdoc UPWhat??? ) gaan wij nu op zoek naar funding om de kansen die de UPV biedt voor circulaire koplopers in de toekomst beter te kunnen ontsluiten. Hoe? We denken nu dat er kansen liggen in het oprichten van een UPV innovatiefonds, maar zien ook kansen in meer kennisdeling m.b.t. UPV, lobby die inzet op UPV maatregelen op de juiste manier door te blijven ontwikkelen en programma’s om co-creatie tussen de verschillende ketenpartners te blijven aanzwengelen en faciliteren..

Vragen, kansen of feedback blijven meer dan welkom! Neem contact op met Boukje (boukje@noorderwind.co) of Saskia (saskia@noorderwind.co)